Middeleeuwse grachten herleven in de Assebroekse meersen
De Assebroekse Meersen, een van de grote groene longen net buiten Brugge, staan bekend om hun uitgestrekte natte hooilanden. Het is er heerlijk rustig wandelen door weilanden omzoomd met riet, en langs lange rijen knotwilgen en populieren. Minder zichtbaar is het rijke archeologische verhaal dat onder het gras verborgen ligt. In de marge van natuurherstelwerken heeft de Vlaamse Landmaatschappij er het middeleeuwse verleden opnieuw leesbaar gemaakt in het landschap, zonder het erfgoed in de bodem aan te tasten.
28 mei 2026
Een raadsel in cirkels
Op luchtfoto’s waren ze duidelijk zichtbaar: vier concentrische cirkels in de bodem aan de rand van de Assebroekse Meersen, met een buitenste diameter van bijna 280 meter en met brede grachten ertussen. Uiteenlopende theorieën over de mysterieuze structuur deden de ronde. Ging het om een middeleeuws kasteel? Een prehistorisch ritueel monument, een soort lokaal Stonehenge? Of misschien een ijzertijdfort? En kon dat wel op zo’n drassige ondergrond? Geen enkele hypothese kon bewezen worden aan de hand van historische bronnen.
In 2009 besloten archeologen van het Agentschap Onroerend Erfgoed de cirkels van Assebroek grondig te onderzoeken. Ze bleken de resten te zijn van een middeleeuwse waterburcht, gebouwd in de 13de eeuw door de Heren van Assebroek, een machtige adellijke familie die haar rijkdom had vergaard via veenwinning en handel. In 2012 kreeg de site de status van beschermd archeologisch erfgoed.
Kasteel in het veen
De laaggelegen Assebroekse Meersen waren ooit een veengebied. Tegen het einde van de 12de eeuw was het grootste deel van het veen ontgonnen: turf, dus gedroogd veen, was in de middeleeuwen een populaire brandstof. Op de natte ondergrond verrees hier in de 13de eeuw een indrukwekkende waterburcht. Ze bestond uit vier ronde grachten, gegraven door het veen en de kalkbodem, met daartussen opgehoogde wallen, en in het midden een eiland met een houten of stenen toren, bereikbaar via bruggen. Archeologische vondsten wijzen op een rijkelijk uitgewerkt gebouw. Het had wellicht vooral een symbolische functie: het etaleerde de macht en rijkdom van de Heren van Assebroek. De ligging langs de route tussen Brugge en Gent maakte het mogelijk om tol te heffen op het handelsverkeer. In de 15de eeuw raakte het kasteel in verval en werd het verlaten. In 2023 vonden archeologen het graf van Boudewijn I, Heer van Assebroek, in hartje Brugge.
Van verwaarloosd terrein naar herkenbare site
Toen de VLM vanaf 2010 aan de slag ging in de Assebroekse Meersen, lag de archeologische site er verwaarloosd bij. Een oude trambedding uit de 19de eeuw doorsneed het terrein. Het gebied werd gebruikt als koeienweide, waardoor de grachten waren dichtgelopen. Drainagegreppels, drinkpoelen en ophogingen verstoorden het oorspronkelijke reliëf. Niks liet de argeloze wandelaar vermoeden dat hier een archeologische site verborgen lag.
De opdracht van VLM-archeoloog Korneel Gheysen was om de resten van de waterburcht in ere te herstellen. Maar hoe begin je hieraan? Korneel: “Met het digitaal hoogtemodel maakten we alle reliëfverschillen zichtbaar, van grachten tot ophogingen. Op basis van oude luchtfoto’s, kadasterkaarten en bodemkaarten haalden we de recentere vergravingen digitaal weg. Daarna volgde een grootschalige boorcampagne om de ligging en het profiel van de grachten zo nauwkeurig mogelijk te bepalen, en ook om de recente ophogingen zoveel mogelijk van die uit de middeleeuwen te onderscheiden. We vergeleken de bevindingen met de gegevens van het eerdere onderzoek uit 2009.”
Ondertussen liep ook de herinrichting van het natuurgebied via het inrichtingsplan Groene Fietsgordel Brugge. Het inrichtingsplan bood een aanknopingspunt voor natuurherstel in de meersen, omdat die op een aanlooproute naar de Fietsgordel liggen. In het natuurgebied waren ingrepen nodig om de biodiversiteit op peil te houden.
Voor de archeologische site, die in het natuurgebied en vlak bij de kerk van Ver-Assebroek ligt, werd een ontwerp uitgewerkt dat recht doet aan het verleden én aan de natuur, met
- in het midden van de cirkels, waar de toren heeft gestaan, een kleine verhoging;
- de voormalige trambedding als houten en rolstoelvriendelijk pad naar het middelpunt, terwijl het pad voorbij de cirkels als weggetje zichtbaar blijft in het landschap;
- de grachten die gedeeltelijk opnieuw uitgegraven zijn en bij nat weer water vasthouden, zodat het beeld van de waterburcht weer tot leven komt.
Korneel: “Het is een vrij eenvoudig ontwerp, maar door de hoge eisen vanuit de archeologische bescherming was het een huzarenstuk om het op het terrein waar te maken. De bodem is zeer kwetsbaar en mocht niet kapot gereden worden. In samenspraak met de aannemer werden gekozen voor speciaal materieel met een minimale bodemdruk, en met vaste rijroutes.”
Kleine resten, groot verhaal
Een team van archeologen volgde de werken in 2022-2023 op de voet, om te zorgen dat de archeologische structuren niet zouden worden geraakt. Geen archeologische resten vinden was dus hun streefdoel. En dat is grotendeels gelukt. Via metaaldetectie zijn toch enkele gebruiksvoorwerpen aangetroffen, zoals gespen van riemen, een kaarsenhouder en lakenloodjes. Het toont aan dat het kasteel effectief gebruikt werd als woontoren en een functie had in de handel.
Eerder had de VLM al de waterhuishouding in de meersen hersteld en achterstallig beheer uitgevoerd om de natte hooilanden terug tot bloei te laten komen. Het restant van het veen en de onderliggende kalkbodem worden zo nat mogelijk gehouden. Het gebied vormt nu een waterbuffer die overstromingen in de aanpalende woonwijk en in de stad tegengaat. Het resultaat is een natter meersenlandschap met bloemrijke graslanden. Een trekpleister niet alleen voor vogels, maar ook voor natuurliefhebbers en rustzoekers.
De vier concentrische cirkels tekenen zich nu permanent af in het landschap en roepen zo het beeld van de middeleeuwse waterburcht op. Op de archeologische site grazen schapen. Op het uitkijkpunt in het hart van de site kijk je uit over de meersen. Met dit project toont de VLM hoe archeologisch erfgoed beschermd kan worden, geïntegreerd in natuur- en landschapsherstel.
De Assebroekse meersen, inclusief de archeologische site, worden beheerd door het Agentschap voor Natuur en Bos. De herinrichting van de archeologische site was onderdeel van het project Groene Fietsgordel Brugge. De Groene Fietsgordel Brugge is een aaneengesloten netwerk van veilige, groene fietsroutes rond de stad. Het netwerk verbindt Brugge met de randgemeenten en met de omliggende natuur. “Groene Gordel Brugge” is ook een themaroute van Westtoer.
.jpg)