“We hebben allemaal baat bij een sterke, veerkrachtige open ruimte”

De Vlaamse Landmaatschappij werkt elke dag aan oplossingen voor de open ruimte in Vlaanderen. In een gesprek licht gedelegeerd bestuurder Bart De Schutter toe hoe de VLM functies zoals landbouw, natuur, water, erfgoed en recreatie met elkaar verzoent en de leefkwaliteit verhoogt.

De open ruimte in het drukbevolkte Vlaanderen is beperkt en veel bevraagd. Net op dat kruispunt van belangen is de VLM actief. “Wij zijn een uitvoerend agentschap van de Vlaamse overheid, binnen het beleidsdomein Omgeving”, zegt Bart De Schutter, die er bijna zijn eerste jaar als gedelegeerd bestuurder bij de Vlaamse Landmaatschappij op heeft zitten.

“Ons werkterrein is de open ruimte. Daar werken we aan een gezonde en kwalitatieve leefomgeving. We brengen ​ verschillende functies en belangen samen en zoeken oplossingen voor de uitdagingen waarmee onze maatschappij geconfronteerd wordt. Denk maar aan de klimaatverandering, bodemdegradatie, achteruitgang van de biodiversiteit en de algemene druk op de open ruimte, die vandaag nog steeds hoog is.”

Een agentschap dat verbindt en uitvoert

De VLM vertaalt beleidsdoelstellingen naar concrete realisaties en voert die zelf uit of faciliteert de uitvoering door anderen. Dat gebeurt niet vanop afstand, maar samen met lokale besturen, landbouwers, landeigenaars, natuurverenigingen en andere partners. De sterkte van de VLM ligt volgens De Schutter in die geïntegreerde aanpak: ervaring en expertise combineren met krachtige wettelijke instrumenten zoals landinrichting, ruilverkaveling, natuurinrichting, het mestdecreet, beheerovereenkomsten en de Vlaamse Grondenbank.

Die instrumenten maken het mogelijk om oplossingen op maat van een gebied te zoeken. Het kan gaan om het aankopen en ruilen van gronden, of om het ondersteunen van landbouwers die vrijwillig maatregelen nemen voor meer biodiversiteit, betere waterkwaliteit of duurzamere landbouwpraktijken. “Als we gronden aankopen is dat niet met de bedoeling om eigenaar te blijven”, benadrukt De Schutter. “We kopen gericht aan in functie van maatschappelijke doelen, richten gronden in en dragen ze daarna over aan beheerders, lokale besturen of andere partners.”

Bruggen bouwen in een complex speelveld

Landbouw, natuur, water, wonen en recreatie vragen allemaal de nodige ruimte om maatschappelijke diensten te leveren die we nodig hebben of wensen. Dat botst soms en maakt het werk van de VLM niet altijd eenvoudig. Maar net daar ligt haar meerwaarde. “We luisteren naar de verschillende partijen en proberen gedragen oplossingen te vinden. We zetten sterk in op verbinding en dialoog.” zegt De Schutter.”

De VLM is actief in de vijf Vlaamse provincies en werkt sterk gebiedsgericht. Elk gebied heeft eigen uitdagingen: wateroverlast of droogte, versnippering van landbouwgrond, natuurherstel, dorpsontwikkeling of recreatieve knelpunten. Daarom is het belangrijk dat oplossingen passen bij de plek en bij de mensen die er wonen, werken en ondernemen.

Klimaatweerbaarheid als grote uitdaging

Een van de grootste uitdagingen voor de komende jaren is volgens De Schutter de klimaatverandering. Vlaanderen krijgt vaker te maken met langere periodes van droogte en met intense wateroverlast. Het is dus belangrijk dat de open ruimte opnieuw als spons functioneert: water vasthouden wanneer en waar het valt en vrijgeven als het nodig is.

Projecten rond waterlandschappen, de Blue Deal en gebiedsgerichte inrichting tonen hoe de VLM mee bouwt aan een robuuster landschap. Dat vraagt ruimte voor water, ontharding, een doordachte inrichting van beekvalleien en meer aandacht voor de samenhang tussen landbouw, natuur en waterbeheer. “Als we de weerbaarheid van onze open ruimte niet snel en doelbewust verhogen, zal de maatschappelijke kost alleen maar toenemen”, klinkt het.

Duurzame landbouw en natuur als bondgenoten

Om de omgevingsdoelstellingen te bereiken werkt de VLM samen met de sector aan een milieu- en natuurvriendelijke landbouw, via onder meer beheerovereenkomsten, mestbeleid, gebiedsgerichte projecten en begeleiding op het terrein. Volgens De Schutter hoeft landbouw niet tegenover natuur te staan. Integendeel: gezonde bodems, voldoende water en biodiversiteit zijn ook voor landbouwers essentieel. Landbouwers ondervinden als eerste de impact van te weinig of te veel water. Zonder bestuivers, vruchtbare bodems en waterbeschikbaarheid komt de voedselproductie onder druk.

“We willen tonen welke oplossingen al bestaan. Denk aan landbouwers die inzetten op duurzame teelten, bemestingstechnieken of landschapselementen die zowel de productie als de leefomgeving versterken.” Ook nieuwe verdienmodellen, zoals teelten die bijdragen aan koolstofopslag of duurzame bouwmaterialen, kunnen volgens De Schutter kansen bieden voor landbouwers en voor klimaatdoelstellingen.

Grond als hefboom, niet als doel op zich

Een sterkte van de VLM is dat ze over instrumenten beschikt om grondmobiliteit mogelijk te maken. Via vrijwillige aankopen, voorkooprecht, voorkeurrecht en ruilgronden kan de VLM gronden – vaak op vraag van andere partners - inzetten om maatschappelijke doelstellingen mogelijk te maken. Dat kan gaan over natuurontwikkeling, waterveiligheid, bosuitbreiding, landbouwstructuur of infrastructuurprojecten.

“Daarbij zoekt de VLM naar correcte oplossingen voor landbouwers of eigenaars die geraakt worden door beleidsdoelstellingen. Ruilgronden kunnen landbouwers bijvoorbeeld helpen om hun bedrijf verder te zetten wanneer bepaalde percelen nodig zijn voor natuur, water of andere maatschappelijke functies. Zo wordt grond een hefboom om belangen te verzoenen.”

De open ruimte vraagt keuzes op lange termijn

Veel opdrachten in de open ruimte vragen een langetermijnvisie. Europese richtlijnen rond water, natuur en milieu lopen over legislaturen heen. "Tegelijk moeten we flexibel kunnen inspelen op actuele beleidsprioriteiten, zoals het stikstofbeleid, de landbouwvisie richting 2050, natuurherstel of een robuuster vergunningenkader." Die combinatie van continuïteit en flexibiliteit is volgens De Schutter cruciaal: "Met onze kennis, ervaring en terreinaanwezigheid kunnen we beleidsdoelen stap voor stap omzetten in uitvoerbare projecten in overleg met en met oog voor de lokale context."

Een positieve boodschap

Voor De Schutter is de kern duidelijk: de open ruimte is van groot belang voor iedereen. Ze zorgt voor voedsel, water, natuur, ontspanning, leefkwaliteit en economische activiteit. Net daarom moeten de verschillende functies niet los van elkaar worden bekeken, maar in samenhang.

“Als we erin slagen om de verschillende partners te overtuigen van gedeelde doelen, dan is er heel veel mogelijk”, besluit hij. De VLM wil daarin een betrouwbare partner zijn: aanwezig op het terrein, verbindend in overleg en oplossingsgericht in uitvoering.

Luister je liever naar Bart? Hij gaf onlangs een interview voor de podcast Talks of Bricks. De aflevering is te beluisteren op Spotify: